امروز: ۱۳۹۸/۶/۴
www.Bohraan.com
مدیر سایت
 
دکتر سیدمجتبی احمدی

پربیننده ترین ها

جستجو
   

سيستم كاربري
E-mail
کلمه رمز
» كلمه رمز خود را فراموش كرده ايد؟
» عضويت کاربران جديد

آمار بازدیدکنندگان سایت

آب و هوا



ارسال به دوستان  نسخه چاپی
مقاله:
 تاب‌آوری شهری در برابر بحران‌های طبیعی و انسان‌ساز
وحید حسینی‌جناب استاد دانشکده سلامت ایمنی و محیط زیست دانشگاه علوم پزشکی
 
 
 
 
 
انسان پس از قرن‌ها تلاش و چالش، تا حدی موفق شده است طبيعت را مهار کند. امروزه بشر بر اعماق زمين و آسمان دست‌يافته، ولي زندان رفتارهای خويشتن، اسارتي است که بدان دچار شده. آينده‌نگري و برنامه‌ریزی، سازوکاري است که به او ياري مي‌رساند تا از اين بند رهايي يابد. انسان براي رهايي از غرق‌شدن در ورطه بغرنجي‌هاي اجتماعي دست به کار شده است تا تحولات آينده را به شکلي منطقي در پايش خود درآورد. او مي‌کوشد تا با توانايي ذهني و عملي کافي زندگي کند، نه اين‌که مقهور دگرگوني‌ها باشد و تابع شعار «هرچه پيش آيد، خوش‌آيد»! لذا برنامه‌ریزی برای تاب‌آوری در بحران، جزء مهمي از آینده‌نگری جوامع و سازمان‌ها شده است؛ به‌نحوي‌که هرچه دايره شمول سوانح بيشتر باشد، لزوم پرداختن به مديريت‌بحران اثربخش و راهکارهای ارتقای تاب‌آوری جامعه‌محور حياتي‌تر خواهد بود.
شناخت اجزای تاب‌آوری در بحران از مباحثی است كه به‌دليل اهميت آن، جايگاه ويژه‌اي در برنامه‌های جامع و آینده‌نگر مديريت‌بحران کشورها پيدا كرده است. اين امر سبب شده كه برخي اين مفهوم را جايگزين مديريت‌بحران كنند كه البته مفاهيم تا حدي تكميل‌كننده يكديگر هستند. درواقع، مي‌توان گفت كه ارايه راه‌حل‌هاي موفقيت‌آميز براي تاب‌آوری در بحران، متكي‌بر ظرفيت جامعه در زمينه پيشگيري و کاهش اثرات، آمادگي، مقابله و بازیابی در بحران‌هاست. تفاوت‌هاي موجود در جوامع گوناگون، آسيب‌پذيري در برابر بحران‌ها را به اشكال مختلف بروز مي‌دهد؛ اما مي‌توان اذعان داشت كه بهترين دفاع در برابر وقوع آنها، ارتقاي سطح آگاهي افراد جامعه از فعاليت‌هاي كاهش خطرپذيري و بازگرداندن جامعه به حالت عادی پس از بروز بحران است. این اقدامات اغلب پرهزينه و تخصصی به نظر مي‌رسد، لذا براي درك بهتر آن بايد دولت و جوامع محلي با مفهوم و قابليت مديريت خطرپذيري و بحران و تاب‌آوری آشنا شوند كه جز با آموزش و ظرفيت‌سازي امكان‌پذير نيست. آگاهي از حوزه‌عمل و تأثير تاب‌آوری و برنامه‌ریزی برای بحران، تا حد زیادی جوامع را در این زمینه توانمند مي‌سازد و بحث درمورد تاب‌آوری، کمک مي‌کند تا زبان و درک مشترک ايجاد شود. تاب‌آوري در سانحه: شامل ظرفيت پيشگيري، آمادگي، واكنش، كاهش سوانح یا حملات تروريستي و همچنين بازيابي و آماده‌سازي سريع منابع حياتي، تداوم خدمات با كمترين آسيب و ارایه خدمات ايمني، سلامت، اقتصادي، محيط‌زيست و  امنيت‌ملي است.
جامعه گروهي از افراد كه داراي اشتراكات خاصي هستند؛ نظیر پيشينه، علايق، انجام فعاليتي خاص، منطقه جغرافيايي (مثلا از يك‌دهكده گرفته تا شهر، استان يا كشور)، سازمان يا فرهنگ. جوامع ممكن است داراي مرزهاي فيزيكي يا سياسي در سطوح جغرافيايي ياد شده باشند.زيرساخت‌هاي حياتي شامل سرمايه‌ها، سامانه‌ها و شبكه‌هاي حقيقي و مجازي جامعه است که از عملكرد جاري آن حمايت مي‌كند. وجود اين منابع چنان حياتي است كه ناكارآيي آنها موجب اختلال در امنيت، اقتصاد، سلامت، ايمني و رفاه جامعه مي‌شود. زيرساخت‌هاي حياتي ممكن است فراي مرزهاي سياسي باشد. همچنین می‌تواند ساخته بشر(مثل سازه‌ها، تأسیسات انرژي، آب، حمل‌ونقل و سيستم‌هاي ارتباطي)، طبيعي(مثل منابع آب‌سطحي و زيرسطحي) يا مجازي(مثل فضاهاي مجازي، اطلاعات الكترونيكي و سيستم‌هاي اطلاعات) باشد.مديريت خطرپذیری شامل فرآيند شناسايي و واکاوی خطر و درپی آن انتخاب، ارزيابي و اجراي راهبردهايي براي بيشترين تاب‌آوري با توجه به محدودیت منابع است.
كاهش اثرات شامل اجراي تدابير و اقدامات قبل، حين و پس از يك حادثه به منظور كاهش احتمال بروز اولیه یا مجدد آن يا پیامدهای حادثه است.
اصول اساسي تاب‌آوری
 اصول اساسي فرآيند برنامه‌ريزي تاب‌آوري منطقه‌اي در بلايا در ٥گروه زير طبقه‌بندي شده است:  
١-بكارگيري روشي براي توجه به وابستگي‌هاي متقابل زيرساخت‌ها
این روش باید جامع، مبتني‌بر اطلاعات و توانمندي‌هاي منطقه‌اي و چرخه بحران (شامل پيشگيري و كاهش اثرات، ايمن‌سازي، آمادگي، واكنش، بازيابي و نگهداری و اصلاح درازمدت) باشد به‌نحوي‌كه سازمان، جامعه، منطقه، استان و كشور توانايي و آمادگي ايستادگي در برابر انواع حوادث، به‌خصوص حوادث شديد، را به‌دست آورد. از پايين‌ترين سطح تا سطوح جهاني، زيرساخت‌ها به‌نحوي فزاينده به‌هم پيوسته‌اند که سبب آسيب‌پذيري فيزيكي و مجازي (فضاي سايبري) مي‌شود. لذا، لزوم شناخت ابعاد و اثرات اين‌گونه پيوستگي‌ها بر مسئوليت‌ها، مأموريت‌ها و ادامه فعاليت‌هاي تجاري به‌خصوص در اختلال گسترده يا درازمدت زيرساخت‌ها احساس مي‌شود.تاب‌‌آوري در بحران نياز به رويكردي جامع در پاسخ به تمام خطرات‌منطقه‌اي، ازجمله بلاياي طبيعي، خطاهاي انساني، اختلال سامانه‌ها، همه‌گيري‌ها، خرابكاري در فضاي سايبري و انواع خرابكاري شيميايي، بيولوژيك، هسته‌اي و مواد منفجره قوی، دارد. منابع مربوط به زيرساخت‌ها، سامانه‌ها و شبكه‌ها و  زنجيره تداركاتي- ارتباطي بين زيرساخت‌ها و منابع ضروري براي عملكرد آنها، هنگامي در سوانح تاب مي‌‌آورند كه منطقه‌ دربردارنده آنها مقاومت كند.
٢-تعامل و همكاري بين واحدهاي (دولتي و خصوصي) با قوانين و مقررات متفاوت
*تاب‌آوري منطقه‌اي در سطوح اوليه برعهده سازمان‌ها و موسسات دولتي است. نقش دولت در مرحله اول تأمين منابع و اجراي قوانين و الزامات مربوط به افزايش مقاومت و تاب‌آوري است.
*همكاري بين‌بخشی بايد شامل تمام سطوح دولتي، خدماتي، توزيع كالا، صنوف توليدي، فرآوري و توزيع‌كنندگان مايحتاج ضروري، ارايه‌دهندگان خدمات غيرانتفاعي نظیر سازمان‌هاي خدمات اجتماعي، دانشگاه‌ها، موسسات آموزشي، مدارس، مساجد و اماكن مذهبي باشد.
٣-ارزيابي، برنامه‌ريزي و كاهش اثرات براي تاب‌آوري منطقه‌اي
*اقدامات بخش‌هاي دولتي محلي و سازمان‌هاي محلي بايد به‌سمت تاب‌آوري منطقه‌اي هدايت شود. از ديگرسو برنامه‌هاي مديريت‌بحران محلي، منطقه‌اي و ملي بايد بازنگري و به‌روز شوند تا بتوانند پاسخگوي حوادث و بحران‌هاي وسيع امروزي باشند.
*بكارگيري روش‌هاي خلاقانه و عملي، آموزش و تمرين‌های عملياتی(به‌خصوص بين حوزه‌هاي قانوني و مقرراتي سطوح مختلف كه قبلا انجام نشده‌اند)؛ اين مقوله در حوزه‌هاي مقرراتي واحدهاي مختلف محلي مهم است و ‌بايد به‌وسیله واحدهاي  اداري و موسسات كليدي اجرا شود.
*برنامه‌ريزي و انعقاد قراردادهاي همكاري دوجانبه، قراردادهای بهره‌برداري، تفاهمنامه‌ها و ساير موافقتنامه‌هاي موثر در ارتقای آمادگي و برنامه‌ريزي در مديريت‌بحران؛ اين سازوکار‌ها، حوزه‌هاي مختلف مقرراتي، سازمان‌ها، بخش‌خصوصي و ساير موسسات دخيل را از پيش قادر مي‌سازد تا در مواقع اضطراري، منابع، الزامات و موارد امنيتي را به اشتراك بگذارند و هزينه‌ها را مشخص كنند.
*توانايي منطقه‌اي براي بازيابي سريع پس از بحران متناسب با ميزان تاب‌آوري سامانه‌ها و خدمات حياتي در بخش‌دولتي و خصوصي كه ممكن است در نبود كاركنان كليدي با مشكل مواجه شده باشد.
*امنيت و تاب‌آوري در مقابل آسيب در سامانه‌هاي فيزيكي و سايبري(مجازي) بايد در مرحله توسعه براساس خطرسنجي در برابر سناريوهاي متعدد پرخطر و كم خطر مورد توجه قرار گیرد.
*ايجاد كدها، استانداردها و دستورالعمل‌هاي مفيد و درون و بين‌سازماني با حوزه‌هاي مقرراتي گوناگون در ايجاد امنيت و آمادگي موثر است.
*دولت و بخش‌هاي كليدي بايد همكاري لازم در ايجاد روش‌هاي پايدار عملي و انعطاف‌پذیر در تاب‌آوري و روش‌ها و شاخص‌هاي اندازه‌گيري ميزان تاب‌آوري واحدها و سازمان‌هاي مختلف جامعه و منطقه را معرفي یا ايجاد كند.
٤-مديريت بحران و تصميم‌گيري هماهنگ منطقه‌اي
*شناسايي و هماهنگي موثر سازماني و تعیین شرح وظايف، نقش‌ها و مسئوليت‌ها در بحران‌ها براي ايجاد تاب‌آوري منطقه‌اي حياتي است. لذا يكپارچگي مناسب دفاعي در مواجهه با بحران‌هاي نيازمند منابع فرامنطقه‌اي ضروري است.
*حملات آنتراكس(سياه زخم) در‌سال ٢٠٠١، همه‌گيري(اپيدمي) سارس(SARS) در ‌سال ٢٠٠٣ و همه‌گيري جهاني  (پاندمي)H١N١، لزوم هماهنگ‌كردن بخش سلامت با مديريت‌بحران را نشان مي‌دهد. آمادگي و بازيابي درماني بايد در برابر انواع حوادث موثر بر سلامت و ايمني عمومي ايجاد شود.
*مديريت خطرات زيست‌محيطي در تاب‌آوري بحران منطقه‌اي از اهمیت خاصی دارد. جايگاه‌هاي ذخيره ضايعات و موادسمي بايد از نظر تهديدات زيست‌محيطي حفاظت شده و به‌خصوص در مراحل واكنش و بازيابي مدنظر قرار گيرد.
*بخش خصوصي داراي منابع و ظرفيت‌هاي مناسب تاب‌آوري است که باید در برنامه‌هاي واكنش منطقه‌اي به بحران و بازسازي استفاده شود.
٥-تهديدات در ارتباطات، تبادل اطلاعات و گزارش وضعيت
*مديريت و حفظ امنيت اطلاعات ضروري درخصوص وابستگي‌هاي متقابل زيرساخت‌ها و پيش‌بيني شرايط بالقوه قبل، حين و پس از يك حادثه يا بحران ضروري است که با همكاري‌هاي بين‌بخشي، تعيين روش‌هاي تبادل و اشتراك دوطرفه، شناسايي، جمع‌آوري، محافظت، تركيب و تجزيه اطلاعات حاصل می‌شود.
*موسسات اجتماعي، مذهبي و ديني، افراد در معرض آسيب و خطر و ساير افراد جامعه باید ضمن گذراندن آموزش‌هاي لازم با تأكيد بر شناخت خطرات محتمل، حوادث و فرآيندهاي واكنش اضطراري محلي، در برنامه‌ريزي و تمرين آمادگي (مانور) شركت داده شوند.
*رسانه‌ها نقشي اساسي در اطلاع‌رساني و آموزش مردم برای شركت در عمليات به‌عنوان پاسخ‌دهنده اوليه ايفا مي‌كنند و به‌عنوان شريك اساسي در مرحله تداوم خدمات محسوب مي‌شوند.
فرآيند چند مرحله‌اي تاب‌آوري منطقه‌اي
ايجاد و طراحي برنامه عملياتي ارتقای مداوم تاب‌آوري با روش نظام‌مند رو به رشد و بر پايه فرآيند چند مرحله‌اي صورت مي‌گيرد که بايد توسط سازمان‌هاي منطقه‌اي و استاني طراحي و اجرا شود.
اين فرآيند براي تجمیع سازمان‌ها و مسئولان كليدي، افزايش ميزان آگاهي از روابط زيرساخت‌ها، ارتقای آمادگي و در نهايت تولید يك نقشه راه از فعاليت‌هاي برطرف‌كننده اين احتياجات طراحي مي‌شود و شامل موارد زير است:  
*برگزاري نشست بين واحدها، ايجاد كارگروهي با وظايف متعدد از سازمان‌هاي مسئول، برگزاري نشست آغاز فعاليت كارگاه آموزشي و مانور دورميزي، بررسي وضعيت و توجه به گروه‌ها، انجام مصاحبه و تحقيق براي برداشت اوليه از توانمندي‌ها، يافته‌ها و احتياجات
*پس از تكميل فرآيند كه شامل تشريك‌مساعي بخش‌هاي دولتي و خصوصي است بستر فعاليت‌هاي منطقه‌اي تحت حمايت سازمان‌هاي كشوري، بخش خصوصي و ساير منابع فراهم مي‌شود.
تاريخ: ۱۳۹۴/۱۱/۱۴

نظر کاربران
مقاله شما عالی بود.فقط ای کاش ذکر می کردید که در چه نشریه هایی چاپ شده .تا ما هم در مقاله های خودمون راحتتر بعنوان رفرنس استفاده کنیم.با آرزوی موفقیت روز افزون.
نوشته شده توسط مژگان شیخی نسب در تاریخ ۱۳۹۵/۵/۱۳
نام:
پست الکترونیکی:
نظر شما: